معرفی تکنیکها و ابزارهای مورد استفاده در TQM و بررسی نقاط قوت و ضعف تکنیکهای حل مساله

چکیده مقاله

ابزارهای کیفیت عبارتند از تکنیک ها و روشهایی که سرعت و کارائی ما را در رسیدن به نتایج اجرای سیستمهای کیفیت افزایش می دهد . همانگونه که استفاده از ابزار ناصحیح در امور فنی و تولیدی منجر به نتیجه نامطلوب و حتی معکوس خواهد شد، در مورد سیستمهای کیفیت نیز استفاده  نا بجا از ابزارهای کیفیت ممکن است نتیجه ای نا مطلوب وحتی خلاف انتظار از اجرای سیستم کیفیت، در سازمان را به همراه داشته باشد. دراین مقاله ابتدا ابزارها و تکنیک های موجود در سیستم مدیریت کیفیت فراگیر(TQM) که در بین کتب و منابع مختلف موجود می باشند شناسائی و دسته بندی شده و سپس با توجه به نقش و اهمیت آنها در بهبود و افزایش کیفیت در سازمانهای مختلف ، از نظر قوت و ضعف مورد تجزیه و تحلیل قرار داده می شود.  از آنجاییکه دامنه وسیعی از ابزارها در زمره ابزارهای کیفیت قرارداده شده است، ما در این مقاله فقط به آن گروه از ابزارهایی که با بهبود مستمر کیفیت (CQI) ارتباط مستقیم دارند خواهیم پرداخت. همچنین برای مقایسه ابزارهایی که در گروه “ابزارهای حل مسئله” قراردارند با استفاده از یک مطالعه میدانی و دریافت نظرات پرسش شوندگان اقدام به آزمودن این فرض که “ابزارهای موجود در یک گروه دارای میانگین امتیاز یکسانی از نظرکارائی هستند(فرض صفر)”، در مقابل فرض “وجود تفاوت در کارائی ابزارهای موجود در گروه (فرض یک)” پرداخته ایم و با استفاده از روش آنالیز واریانس فرض فوق را آزموده و نتایج را در انتهای مقاله آورده ایم.

کلمات کلیدی

بهبودکیفیت (QUALITY IMPROVEMENT ): بهبود فرایندها و روشهای کار که منجر به بهبود کیفیت در سازمان می شود.
ابزارهای کیفیت QT( QUALITY TOOLS): تکنیک ها و روشهایی که به کمک آنها اثربخشی پروژه های بهبود کیفیت تقویت و پشتیبانی می شود.
بهبود مستمر CI( CONTINOUS IMPROVEMENT ) : انجام مستمر و ادامه دار طرح های بهبود کیفیت بطوریکه حرکت برای بهبود هیچگاه متوقف نشود.

مقدمه

مقاله  حاضر حاصل بیش از ۱۰ سال تجربه در امر مشاوره سیستمهای کیفیت و تدریس دروس مرتبط با کیفیت در دانشگاه و شرکتها و موسسات آموزشی است .از آنجائیکه سیستم مدیریت کیفیت فراگیر (TQM) در تمام  سازمان ها (اعم از خدماتی و تولیدی)کاربرد دارند،  کتب و مقالات بسیار زیادی در زمینه انواع ابزارها و تکنیکهای موجود در TQM به چاپ رسید و کاربران و مجریان این سیستمها با این سوال مواجه می شوند که کدام تکنیک و ابزار بهتر و موثرتر است. استفاده نامرتبط از تکنیکهای موجود در زمینه سیستمهای کیفیت منجر به بازدهی کم و گاهی معکوس در سازمانها شده و در نتیجه کاربران و افراد این سازمانها که به مشاور اعتماد نموده بودند، با مشاهده نتایج ضعیف ،اعتماد خود را نسبت به تاثیر این سیستمها از دست می دهند و در مقابل آن مقاومت می کنند. دامنه بسیار وسیعی از تکنیکها و ابزارهای علمی را می توان در زمره ابزارهای مورد استفاده در سیستم TQM برشمرد. دراین مقاله با بررسی کتب و منابع مختلف یک جمع بندی کلی از نقاط قوت و ضعف ابزارهای مدیریت کیفیت که در بهبود مستمر کیفیت (CQI) در سازمانها مورد استفاده قرار می گیرند، صورت گرفته و برای نتیجه گیری مستدل و نظری، از ابزارهای موجود در” گروه تکنیک های حل مسئله” ، یک تحلیل آماری با استفاده از روش آنالیز واریانس انجام شده است.

دسته بندی ابزارها و تکنیکهای TQM

دسته بندی های متعددی توسط صاحبنظران و متخصصان علم مدیریت کیفیت برای ابزارهای مرتبط با TQM معرفی شده است. از آنجایی که موضوع مدیریت کیفیت، موضوعی است که در تمام بخشهای یک سازمان می تواند بکار گرفته شود، لذا دامنه وسیعی از فنون ( از تکنیک های مالی گرفته تا روشهای مهندسی) شامل ابزارهای مدیریت کیفیت فراگیر (TQM) می شود. در این مقاله دسته بندی زیر را، که  براساس “موضوع (SUBJECT)”، اقدام به معرفی تکنیک های مدیریت کیفیت می نماید، در نظر گرفته ایم .

۱-ابزارهای برنامه ریزی استراتژیک:

• • الگوبرداری (BENCHMARKING)
  • بازمهندسی فرایند کسب و کار (BUSINESS PROCESS RE-ENGINEERING)
  • ساده سازی کسب و کار (BUSINESS SIMPLIFICATION)
  • تحلیل اهداف اداری (DEPARTMENTAL PURPOSE ANALYSIS)
  • هوشین (HOSHIN)
  • تحلیل تصمیم گیری (DECISION ANALYSIS)
  • طراحی مجدد کار (JOB RE-DESIGN)
  • تولید بهنگام (JUST-IN-TIME)
  • کایزن (KAIZEN)
  • مدیریت اهداف (MANAGEMENT BY OBJECTIVE)
  • نگهداری و تعمیرات (MAINTANANCE)
  • حلقه کیفیت (QUALITY CIRCLE)

۲-تعمیرات و نگهداری فراگیر (TOTAL PRODUCTIVE MAINTANANCE)

• ۲-ابزارهای حل مسئله :
  • نمودار علت و معلول (CAUSE AND EFFECT DIAGRAM)
  • نمودار هم خانوادگی (AFFINITY DIAGRAM)
  • تحلیل اثرات راه حل ها (SOLUTION EFFECT ANALISIS)
  • ماتریس ارزیابی علل ریشه ای (ROOT CAUSE EVALUATION MATRIX)
  • تحلیل کاستی های فرایند (PROCESS FAILURE ANALYSIS)
  • معرفی/تعریف گردش کار یا فرایند (PROCESS DEFINITION)
  • تحلیل مشکلات (PROBLEM ANALYSIS )

۳- ابزارهای مدیریت هزینه :

• • نمودارنقطه سربه سر (BREAK – EVEN CHART)
  • تحلیل سود و زیان (COST BENEFIT ANALYSIS)
  • هزینه یابی چرخه عمر محصول (LIFE-CYCLE COSTING)
  • بودجه بندی بر مبنای صفر (ZERO BASED BUDGETING)

۴- ابزارهای مدیریت تغییرات :

• • تحلیل فعالیت ها (ACTIVITY ANALYSIS)
  • تحلیل موانع (BARRIER ANALYSIS)
  • تشکیل کارگروههای چند تخصصه (CROSS FUNCTIONAL TEAM)
  • تحلیل وضعیت نقطه نهایی (ENDPOINT STATE ANALYSIS)
  • گروه های تمرکز ( FOCUS GROUP)

۵- ابزارهای طراحی محصول و فرایند :

• • بازبینی طراحی (DSIGN REVIEW)
  • بررسی حالات شکست و نقاط بحرانی (FAILURE MODE EFFECT AND CRITICALITY ANALYSIS)
  • کانبان (KANBAN)
  • پوکا یوکا (POKA YOKE)
  • تحلیل فرایند (PROCESS ANALYSIS)

۶-ابزارهای جمع آوری داده ها :

• • چک لیست (CHECKLIST)
  • چک شیت (CHECK SHEET)
  • جداول ارزیابی سنجش رضایت مشتریان (CUSTOMER SATISFACTION ASSESSMENT)
  • چک لیست های پیشنهادها (SUGGESTION SCHEMES)
  • چک لیست ارزیابی تامین کنندگان (SUPPLIER SURVEY)
  • طوفان فکری (BRAINSTORMING)

۷-ابزارهای کنترل کیفیت آماری :

• • نمونه برداری جهت پذیرش (ACCEPTANCE SAMPLING)
  • نمودارc (C HART)
  • نمودارکنترل (CONTROL CHART)
  • طراحی آزمایشات (DOE)
  • نمودار چند متغیره (MULTI-VARIABLE CHART )
  • نمودارnp (NP CHART)
  • نمودار p (P CHART)
  • تحلیل کارائی فرایند (PROCESS CAPABILITY ANALYSIS)
  • نمودار R ( R CHART)
  • پیش بینی و تحلیل قابلیت اطمینان (RELIABILITY PREDICTION AND ANALYSIS)
  • نمودار پراکندگی (SCATTER DIAGRAM)
  • طبقه بندی ( STRATIFICATION)
  • نمودار روند ( TRENS CHART)
  • نمودار u (U CHART)
  • نمودار X (X CHART)

۸-ابزارهای سیستم مدیریت کیفیت :

• • چک لیست های ممیزی (AUDIT CHECKLIST)
  • چک لیست های اقدامات اصلاحی (CORRCTIVE ACTION CHECKLIST)
  • چک لیست اقدامات پیشگیرانه (PRIVENTIVE ACTION CHECKLIST)
  • چک لیست اهداف کیفیت (QUALTY OBJECTIVES CHECKLIST)

۹-ابزارهای مدیریت و برنامه ریزی :

• • برنامه ریزی اقدامات (ACTION PLANS)
  • تحلیل اختلاف/شکاف (GAP ANALYSIS)
  • نمودار برداری (ARROW DIAGRAM)
  • تحلیل مسیر بحرانی (CRITICAL PATH ANALYSIS)
  • نمودارگانت (GANTT CHART)
  • چک لیست جلسات (MEETING CHECKLIST)
  • ماتریس وظایف (RESPONSIBILITY MATRIX)

۱۰-ابزارهای اولویت بندی و دسته بندی کردن:

• • کلاسه بندی عیوب (CLASSIFICATION OF DEFECTS)
  • فاکتورهای بحرانی موفقیت (CRITICAL SUCCESS FACTORS)
  • تحلیل نمودار پارتو ( PARETO ANALYSIS)
  • بهبود کارکرد کیفیت یا استقرار وظایف مربوط به کیفیت (QUALITY FUNCTION DEPLOYMENT)

۱۱- تکنیک های نموداری و تصویری :

• • نمودار Band (BAND GRAPH)
  • نمودار میله ای (BAR CHART)
  • نمودار درختی (TREE DIAGRAM)
  • نمودار تمرکز ( CONCENTRATION DIAGRAM)
  • نمودار جریان داده (DATA FLOW DIAGRAM)
  • نمودار درختی ( TREE DIAGRAM)
  • نمودارهای جریان (FLOW CHARTS)
  • هیستوگرام (HISTOGRAM)
  • نمودار خطی (LINE GRAPH)
  • نمودار پای (PIE CHART)
  • نمودار رادار (RADAR CHART)
  • درخت ارتباطات (RELEVANCE TREE)
  • نمودار عنکبوتی (SPIDER DIAGRAM)
  • دیاگرام ارتباطات ( RELATIONS DIAGRAM)

۱۲-ابزارهای عمومی

• تکنیک دلفی (DELPHI TECHNIQUE)
• مقایسه دوتایی/زوجی (PAIRED COMPARISONS)

 

برخی از ابزارها وتکنیکهای معرفی شده در لیست فوق،  به تنهایی موضوعات گسترده ای هستند که باید بصورت یک پروژه کامل، در سازمان اجرا شوند (از قبیل BPR و یا هزینه یابی چرخه محصول). گروهی دیگر نیز به موضوع کیفیت از دیدگاه مشتری مداری می پردازند و دسته دیگر به بهسازی فرایندهای سازمانی و پروژه های بهبود مربوط می باشند. با توجه به اینکه بررسی تمام ابزارهای فوق الذکر در محدوده یک مقاله نمی گنجد، لذا در ادامه به معرفی و بررسی نقاط قوت و ضعف ابزارهای مرتبط با گروه حل مسئله می پردازیم. علت انتخاب این گروه، کاربردی بودن آنها در اغلب پروژه های اجرایی سیستم کیفیت می باشد.

نقاط قوت و ضعف “نمودار علت و معلول”

این ابزار شاید یکی از مهمترین ابزارها و تکنیک های موجود در سیستمهای مدیریت کیفیت می باشد و در تمام کتب تخصصی بهبود کیفیت به آن اشاره شده است. این ابزار که به آن نمودار  ایشاکاوا  و  نمودار  استخوان  ماهی نیزگفته می شود در منابع  متعددی (SEVEN BASIC QUALITY TOOLS Nancy R. Tague -2004)  بطور کامل معرفی شده است و جزو هفت ابزار اولیه بهبود کیفیت می باشد. مهمترین نقطه قوت این ابزار جمع بندی تمام عوامل و علل بروز یک مشکل در یک نمودار و دسته بندی آنها به گروه های مختلف می باشد. در استفاده از این ابزار باید توجه داشت که ریز شدن بیش از حد در علل و عوامل بوجود آورنده مشکل  ممکن است ما را دچار سردر گمی کرده و تصمیم گیری را در مورد انتخاب مهمترین و اصلی ترین دلیل بروز مشکل پیچیده نماید. لذا، باید مراقب جلوگیری از ورود عوامل کم اهمیت در بوجود آوردن مشکل باشیم. در مطالعه میدانی۹۸% از پرسش شوندگان به کاملا کاربردی بودن این ابزار نظر داده اند. لازم بذکر است که در طرح علل و عوامل بوجود آورنده مشکل نباید از کلمات کلی و مبهم استفاده شود. بلکه باید دلایل بوجود آورنده مشکل صریح و واضح و قابل اندازه گیری باشد.

نقاط قوت و ضعف” نمودار هم خانوادگی”

در بسیاری از کتب مرتبط با بهبود فرایندهای سازمانی از جمله کتاب  Affinity Diagram – Kawakita Jiro or KJ Method  از این ابزار به عنوان یک  ابزار مفید در زمینه بهبود فرایندهای سازمانی نام آورده شده است. در مراحل استفاده از این ابزار باید به سراغ تکنیک طوفان فکری رفته و از نقطه نظرات سایرین نیز جهت دسته بندی و هم خانواده نمودن موضوعات، استفاده نمود. لذا، یک وابستگی صد در صد بین این ابزار و ابزار طوفان فکری وجود داشته و مانع از بکارگیری مستقل این ابزار می شود. از آنجائیکه این ابزار با تشکیل جلسات گروهی اقدام به رفع مشکلات فرایندهای سازمانی می نماید، در شرکتهایی که پرسنل آن با یکدیگر رابطه مناسبی نداشته و از حضور در جلسات مشترک پرهیز می کنند، این ابزار کارائی چندانی ندارد. اما درشرکتهایی که پرسنل آن خود را مسئول بهبود و رفع مشکلات سازمانی می دانند، استفاده از نقطه نظرات افراد و مسئولین مرتبط با فرایندهای سازمانی، راهکاری بسیار مناسب و کارآمد جهت بهبود فرایندها است؛ چرا که پیشنهاد دهندگان بهبود، خود مجری اصلاحات بعدی فرایند می باشند. لذا این ابزار در شرکتهایی با همکاری گروهی بالا به صورت بسیار مناسبی کاربردی می باشد. در نظر سنجی انجام شده بیش از ۹۵% از اشخاص نظر سنجی شده این ابزار را کاملا کاربردی دانسته اند. در مجموع می توان به وجود مشارکت گروهی و ایجاد جو تصمیم گیری گروهی به عنوان نقطه قوت و وابستگی به ابزار دیگر و نیز عدم همکاری در شرکتهای با فرهنگ نامناسب مشارکتی، به عنوان نقطه ضعف این ابزار اشاره نمود.

نقاط قوت و ضعف “تحلیل اثرات راه حل ها”

همانگونه که از نام این ابزار مشخص است می توان بزرگترین نقطه قوت این ابزار را پیش بینی اثرات راه حل های ارائه شده برای رفع مشکلات موجود دانست. گاهی اوقات برای رفع  مشکل پیشنهاداتی ارائه می شود که ممکن است علیرغم حل مشکل موجود،  مشکلات جدیدی را برای سازمان ایجاد نماید. لذا این ابزار قبل از اجرای راه حل ارائه شده به بررسی کامل آن می پردازد. این مطلب در نظر سنجی نیز مشخص است، زیرا ۹۸% درصد از نظرات، به کاملاً کاربردی بودن این ابزار رای داده اند. برای این ابزار نقطه ضعف چندانی در کتب و منابع موجود معرف نشده است. فقط باید توجه داشت که در جلسات کارشناسی از ارائه هرگونه انتقادی به طرح های بهبود باید استقبال نموده و مانعی برای طرح نقطه نظرات ایجاد ننمود.

نقاط قوت و ضعف” ماتریس ارزیابی اثرات ریشه ای”

این ابزار به صورت یک تکنیک تکمیلی برای ابزار تحلیل اثرات راه حل ها می باشد. لذا نمی توان آنرا به تنهایی مورد استفاده قرار داد و باید پس از اجرای ابزار تحلیل اثرات را ه حل ها مورد استفاده قرار گیرد و این عدم استقلال نقطه ضعف این ابزار می باشد. در صورت شناسایی عوامل و علل بوجود آورنده مشکل، این ابزار به صورت تصویری قادر به نشان دادن اهمیت علل شناسائی شده می باشد لذا می توان به صورت ماتریسی تاثیر و میزان اهمیت عوامل مختلف را به کمک آن نشان داد. این ابزار در سطح کارشناسی و برای تحلیل های جلسات کاری تیم QI ، یک ابزار بسیار مناسب و کار آمد است و در اکثر کتب مرتبط با اجرای سیستمهای کیفیت در صنایع خودرو سازی از این ابزار نام برده شده است و برای اجرای سیستم هایی همچون QFD و ایزو TS بسیار لازم و موثر است.

نقاط ضعف و قوت” تحلیل مشکلات و کاستی های فرایند”

این ابزار از جمله ابزارهای جدید در بهبود عملکرد فرایندهای یک سازمان می باشد و تقریبا در کتب و منابع  قدیمی  به آن  اشاره نشده است .  تنها مرجعی که به طور مفصل  به  آن   اشاره  کرده کتاب  BY JENNY WALLER TQM TOOLKIT THE می باشد، که با ارائه مثالهایی از قابلیت های این ابزار اقدام به معرفی آن نموده است. مهمترین نقطه قوت در این ابزار توجه به عامل پیشگیری به جای اصلاح است. البته در صورت بروز مشکل باید ابتدا مشکل را اصلاح ، و سپس از بروز مجدد آن جلوگیری کرد. این ابزار سعی دارد که با برگزاری جلسات تیم QI اقدام به شناسائی نقاط ضعف در فرایند ها و جلوگیری از بروز آن نماید. مهمترین دستاورد بکارگیری این ابزار تقویت نقاط کنترلی در یک فرایند است. باید توجه داشت که این ابزار تنها  روشهای مناسب و مطلوب کنترلی را برای فرایند ارائه می نماید و بکارگیری آن به معنی کنترل کردن فرایند نیست. به نظر می رسد که استفاده کامل و موثر از این ابزار نیازمند آموزش بیشتر و صرف وقت کافی برای نشان دادن کارائی افراد است ،زیرا تنها ۹۰% از نظر دهندگان به کاملاً کاربردی بودن این ابزار رای داده اند.

نقاط ضعف و قوت “تعریف گردش کار یا فرایند”

تهیه گردش کار فرایندهای سازمانی اولین خروجی اجرای سیستم کیفیت است و نقطه آغازی برای شروع بهبود فرایندهای سازمانی می باشد. شاید با اطمینان بتوان بیان کرد که بدون گردش کار هرگونه فعالیتی جهت بهبود عملکرد سازمانی بی معنی خواهد بود. با عنایت به اهمیت انکارناپذیر گردش کار و یاد آوری این نکته که این ابزار یکی از هفت ابزار اولیه بهبود کیفیت می باشد می توان انتظار داشت که منابع و مراجع متعددی به این ابزار و اهمیت ان اشاره کرده باشد. من جمله در کتاب تجزیه و تحلیل ساخت یافته سیستم ها نوشته ویور به صورت مفصل به آن پرداخته شده است.  اما نکته مهم  نحوه تهیه گردش کار است. یافتن سطح مناسب ترسیم گردش کار نیازمند تجربه و آگاهی مسئولان اجرای سیستم کیفیت می باشد. تهیه گردش کار با جزئیات فراوان باعث زدگی و عدم بکارگیری آن توسط  پرسنل و گردش کار ساده و بی کیفیت با عث عدم اثر گذاری صحیح در بهبود فرایندهای سازمانی می شود. در منابع مختلف روشهای متفاوتی برای تهیه گردش کار ارائه شده است ولی گردش کار باید مطابق با شرایط هر سازمان و حتی الامکان به صورت تصویری و مطابق با استاندارد های موجود باشد.

نقاط قوت و ضعف “تحلیل مشکلات”

این ابزار یک ابزار نسبتاً  آکادمیک در حل مسائل و مشکلات سازمانی می باشد و در سازمانهایی که پرسنل سطح آگاهی کمتری نسبت به روشهای علمی و آکادمیک دارند بهتر است استفاده نشود. روش تحلیل مشکلات در کتب و منابع جدیدی که در زمینه بهبود کیفیت به چاپ رسیده اند معرفی شده است. از جمله در کتاب BY JENNY WALLER TQM TOOLKIT THE. با توجه به رویکرد سیستماتیک این روش برای بررسی  و تحلیل مشکلات، می توان انتظار داشت که راه حل های ارائه شده توسط این روش راه حلهای قابل قبول و منطقی باشند و لذا ارائه راهکارهای علمی و منطقی مهمترین مزیت این ابزار ونیاز به مهارت و سطح علمی بالا و انجام آموزش و تمرین کافی از مشکلات این ابزار است. کاربران و اعضای تیمQI  باید با مثالها و شرایط مشابه و نحوه بکار گیری آن کاملاً  آشنا باشند. ۹۵% درصد از پرسش شوندگان به موثر بودن این ابزار نظر مثبت داده اند.

در ادامه به نتایج بدست آمده از تحلیل آماری فرم های نظر سنجی در مطالعه میدانی می پردازیم
درخصوص گروه “ابزارهای حل مسئله” در این مقاله، که شامل ۷  ابزار  دیاگرام هم خانوادگی، نمودار علت و معلول، تحلیل اثرات راه حل ها، ماتریس اثرات ریشه ای، تحلیل مشکلات و کاستی های فرایند، تعریف گردش کار یا فرایند و تحلیل مشکلات می باشد  نتایج زیر بدست آمد
با استفاده از روش آنالیز واریانس یک طرفه به صورت زیر بررسی می کنیم که آیا میانگین نظرات در خصوص استفاده از ۷ ابزار اشاره شده در حل مسئله در سطح معنی دار بودن ۰/۰۱  با همدیگر اختلافی دارند یا خیر. بنابر این فرض صفر ما این است که “میانگین های جامعه برابرند” و فرض یک ما این است که “حداقل یکی از میانگین ها با بقیه برابر نیست”.

SST  یا مجموع کل مربعات برابراست با : ۵/۱۱۴
SSR یا مجموع مربعات تیمارها ( هر ابزار معرف یک تیمار) برابر است با :۵۳/۳
SSE یا مجموع مربعات خطاها برابر است با :  ۹۷/۱۱۰
با توجه به جدول صفحه بعد محاسبات خود را انجام می دهیم : ( تعداد تیمارها یا K برابر ۷ و تعدادنمونه ها یاn برابر۳۰ عدد می باشد)
F میانگین مجموع مربعات درجه آزادی منبع تغییر
1/۰۵۴ ۵۸/. SSR=3/53 k-1=6 تیمارها
55/۰ SSE=110/97 K(n-1)=203 خطا
SST=114/5 Kn-1=209 جمع
از جدول فیشر استفاده کرده و F  با سطح معنی دار بودن ۰۱/۰ و K-1=6 و K(n-1)=203 بدست می آوریم که عدد ۸۰/۲ می شود .
بنابراین چون Fبدست آمده از جدول بالا کوچکتر از F بدست آمده از جدول فیشر است، فرض صفر قبول می گردد. بنابراین میانگین در این جامعه اختلاف معنی داری ندارد و نظر کاربران نسبت به ابزارهای این خانواده یکسان است.

نتایج و بحث

در مقاله حاضر این فرض که ابزارهای موجود در یک گروه دارای میانگین امتیاز یکسانی از نظرکارائی هستند، مطرح گردید   با استفاده از روش آنالیز واریانس فرض فوق را آزموده و نتایج را ارائه نمودیم. مطابق نتایج روش آنالیز واریا نس فرض صفر مورد پذیرش قرار گرفت. علی رغم پذیرش فرض صفر، با توجه به معرفی نقاط قوت و ضعف می توان اظهار نمود که ابزار تحلیل اثرات راه حل ها یک ابزار پیشگیرانه است و اقدام به پیش بینی تاثیر راه حل های ارائه شده می نماید. در حالیکه ابزار نمودار علت و معلول به دنبال دلایل بروز یک مشکل برای فرایندهای سازمان می باشد و ابزار نمودار هم خانوادگی با دریافت نظرات افراد مرتبط با فرایند اقدام به شناسائی و دسته بندی مشکلات فرایند می نماید. در مجموع نمی توان انتظار داشت که در جائیکه قصد پیش بینی تاثیر راه حل را داریم از نمودار علت و معلول همان نتیجه ای را بگیریم که از ابزار تحلیل اثرات راه حل ها می توانیم بدست آوریم. لذا این موضوع که هر ابزار با توجه به نقاط قوت و ضعف مطرح شده باید مورد استفاده قرار گیرد مورد پذیرش است و چنانچه قصد اثر بخشی بیشتر از ابزار ها را داریم باید از ابزار مناسب، مطابق با نقاط قوت ابزار، استفاده کنیم.
با توجه به نظر سنجی صورت گرفته و نتایج تحلیل آماری، کاربران از نظر ” کاربردی بودن”، ابزارهایی را که در گروه ابزارهای “حل مسئله”  قرار دارند را دارای ارزش یکسانی می دانند. بعنوان مثال اگرچه نمودار علت و معلول و نمودار هم خانودگی در یک گروه از ابزارها قرار داشته و دارای کارائی مختلفی هستند، هردوی آنها دارای ارزش کاربردی تقریباً یکسانی هستند.
امید است این مقاله مورد استفاده همکاران چه در بخش آموزش و چه در بخش اجرای سیستم های بهبود مدیریت قرارگیرد و در صورت لزوم نظرات خود را به آدرس پست الکترونیک اینجانب () ارسال نمایند.با کمال میل از انتقادات و پیشنهادات شما عزیزان استفاده خواهم نمود.

منابع فارسی 
• آمار ریاضی جان فروند، ترجمه علی عمیدی و همکاران، تهران مرکز نشردانشگاهی
• کنترل کیفیت آماری، مونت کومری، ترجمه دکتر نور السنا، انتشارات دانشگاه علم و صنعت
• تجزیه و تحلیل سیستمها، خانم ذاکری

منابع انگلیسی 
• Affinity Diagram – Kawakita Jiro or KJ Method, Retrieved June 6, 2010
• Ishikawa, Kaoru (1990); (Translator: J. H. Loftus)  Introduction to Quality Control
• Montgomery, Douglas (2005). Introduction to Statistical Quality Control. John Wiley & Sons, Inc. ISBN 9780471656319
• Stapleton, G. and Howse, J. and Taylor, J. and Thompson, S. What can spider diagrams say Proc.
• Nancy R. Tague (2004). “Seven Basic Quality Tools”. The Quality Toolbox. Milwaukee, Wisconsin: American Society for Quality. p. 15. http://www.asq.org/learn-about-quality/seven-basic-quality-tools/overview/overview.html. Retrieved 2010-02-05
• Chris Gane and Trish Sarson. Structured Systems Analysis: Tools and Techniques. McDonnell Douglas Systems Integration Company, 1977
• Productivity Loss in Brainstorming Groups: Toward the Solution of a Riddle”. Journal of Personality and Social Psychology 53: 497-509. 1987.
• Friendly, Michael. The Golden Age of Statistical Graphics, Statistical Science, Volume 23, Number 4 (2008), 502-535 [1]